Laxman

त्रिभुवन विश्वविद्यालयबाट मानवशास्त्रमा स्नातकोत्तर सामीप्यराज तिमल्सेना मुख्यतः सिनेमा रिपोर्टिङमा रुचि राख्छन् । नागरिक दैनिक र अन्नपूर्ण सम्पूर्णमा इन्टरटेनमेन्ट ब्युरो चिफको रुपमा काम गरेका उनले दर्जन बढी नेपाली सिनेमाको पटकथा लेखेका छन् । ‘कागबेनी’, ‘गोपी’, ‘ड्रिम्स’ ,‘नाइँ नभन्नू ल ४÷५’, ‘ए मेरो हजुर २’ उनले लेखेका केही प्रतिनिधी फिल्म हुन् । पूर्वीय दर्शनमा रुची राख्ने सामीप्य बागबजारस्थित पद्यकन्या क्याम्पसमा समाजशास्त्र ÷मानवशास्त्र विषय अध्यापन गराउँछन् ।

कथ्य शैलीमा आउँदैछ बदलाव

नेपाली सिनेमामा बिस्तारै परिवर्तनका लक्षणहरु देखिन थालेका छन् । फिल्म बनाउने उद्देश्यदेखि फिल्मको स्वरुप र ढाँचाका सम्बन्धमा पनि गहन बहस हुन थालेका छन् । योसँगै फिल्मको संरचना र कथा भन्ने शैलीमा पनि सुक्ष्म परिवर्तन आइरहेको देख्न सकिन्छ । पछिल्लो दशकमा बनेका केही नेपाली फिल्मले कथ्य संरचनामा व्यापक प्रभाव पारेका छन् । यहाँ कथ्य शैली भन्नाले कथालाई अभिव्यक्त गर्ने शैलीमा आएको परिवर्तनलाई इंगित गर्न खोजिएको हो ।

नेपालको फिल्म निर्माण परम्परामा बलिउडको प्रत्यक्ष प्रभाव छ । यो प्रभाव फिल्मको कथा छनोटमा मात्र होइन यसको प्रस्तुतिमा पनि देख्न सकिन्छ । सामाजिक तथा सांस्कृतिक समानताका कारण यसो हुनु अन्यथा हैन तर नेपालको पनि आफ्नै संस्कृति , परम्परा र रीतिरिवाज थियो र छ, तर त्यो कुराको प्रभाव ग्रहण गर्न नसक्नु नेपाली फिल्मका लागि दुर्भाग्य रह्यो । त्यसैले नेपाली फिल्मको मौलिकताको बहस बलिउड शैलीबाट मुक्त हुनुमा मात्र खुम्चिएको छ । गीत, फाइट र मान्छे भिलेन नभएको फिल्मलाई मौलिक देख्ने र तिनलाई रातारात काँधमा बोक्नु पर्ने बाध्यता यही अवस्थाको उपज हो । तर, यही बीचमा विदेशी फेस्टिभल र पश्चिमाले देख्न चाहे जस्ता बनेका फिल्मले पनि मौलिकताको बहसलाई खुम्च्याइ दिएका छन् । समाजमा बिस्तारै त्यस्ता फिल्मप्रति पनि औंला उठ्न थालेका छन् जसले अन्तर्राष्ट्रिय फेस्टिभलमा नेपालको प्रतिनिधित्व गरेका त छन् तर तथ्यको प्रस्तुतिमा इमान्दार छैनन् ।

सिनेमाको कथ्यमा दुईटा कुरा मुख्य हुन्छन् । कथाको विषय र त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने तरिका । सिनेमाको भाषामा व्यक्त गर्नुपर्दा यि दुईलाई कथा र प्लट पनि भन्न सकिन्छ । कथा सामान्यरुपमा घटनाको सिलसिलेवार प्रस्तुति हो भने प्लट, सोही कथालाई अभिव्यक्त गर्ने शैली । कथामा को ? के ? र कहाँ ? भन्ने प्रश्नको उत्तर पाइन्छ भने भने प्लटमा कसरी ? र कहिले ? भन्ने कुराको उत्तर खोज्ने प्रयास गरिन्छ । नेपाली फिल्मको कथ्य संरचनामा आएको परिवर्तनलाई पर्गेल्ने हो भने पनि पहिले र अहिलेका फिल्ममा पाइने यि नै ५ प्रश्नलाई तुलनात्मक अध्ययन गरे पुग्छ ।

‘स्टेरियोटाइप’ नेपाली सिनेमाको सबैभन्दा ठूलो समस्या हो । एकै खाले कथा, चरित्र, गीत, संगीत र प्रस्तुतिमा नेपाली सिनेमाले ५० भन्दा बढी भोटो फटायो । भोटा त फाटे तर सिनेमामा परिपक्वता आएन । परिवक्वता किन आएन ? यो यस्तो प्रश्न हो जसमाथि व्यापक बहस हुन जरुरी छ । तर, सतहमा देखिएको कारण चैं फिल्ममा सक्रिय निर्माता निर्देशकको सामाजिक सांस्कृतिक ज्ञान र फिल्म बनाउने उद्देश्यमा गएर ठोकिन्छ । पछिल्लो दसकमा नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मीको आगमनले फिल्मप्रतिको बुझाइमा व्यापकता आएको छ । पछिल्लो समयका फिल्मकर्मी विश्व फिल्मको धार र प्रवृत्तिबारे राम्रै ज्ञान राख्न थालेका छन् तर, सोही ज्ञान आफूले फिल्म बनाउँदा प्रमाणित गर्न सकेका छैनन् । उनीहरुले कथाको ‘स्टेरियोटाइप’ तोड्दै फरक फरक विधामा फिल्म बनाउने आँट गरे पनि कुरालाई काममा बदल्ने क्षमता प्रमाणित गर्न सकेका छैनन् ।

नेपाली फिल्मको कथ्य शैलीमा आएको परिवर्तनलाई मुख्यतया तीन शीर्षकमा केन्द्रित रहेर विश्लेषण गर्न सकिन्छ ।

१ कथा.
हिजाका दिनमा नेपाली फिल्मको कथा रामायण, महाभारत वा कृष्ण चरित्रजस्ता मिथकीय चरित्रबाट अनुश्रुत गरिएको थियो । फिल्ममा रामलिला वा रासलिलाको प्रभाव रहन्थ्यो । कथामा राम हुन्थे, सीता हुन्थिन् र रावण हुन्थ्यो । पाण्डव हुन्थे, कौरव हुन्थे र झगडाको कारण द्रोपदी हुन्थिन् । श्रीकृष्ण– राधा हुन्थे र कंश हुन्थे । मिथकीय साहित्य झैं नेपाली फिल्ममा पनि यस्तै समाज हुन्थ्यो र चरित्र हुन्थ्यो । असल र खराब चरित्रबीच द्धन्द्ध हुन्थ्यो र धिरोदात्त गुण भएको नायकले खलनायकलाई परास्त गथ्र्यो । बलिउडको पनि संरचना यही नै हो । यसमा पारसी थिएटरको अझ बलियो प्रभाव रहेको तर्क गर्ने गरिन्छ । थिएटरमा कथालाई रोचक बनाउन जोकर राख्ने गरिन्थ्यो । हिजोका दिनमा गौपालराज मैनाली, बसुन्धरा भुसाल, तैयब शाह, नारायण त्रिपाठीले फिल्ममा यस्तो भूमिका निर्वाह गर्थे, तर कथ्य शैलीमा आएको परिवर्तन नै यही हो आजभोलि यस्तो काम हिरो स्वयंम वा हिरोको साथीले गर्छ । राजेश हमाल युगको अन्त्य हुनमा पनि नेपाली फिल्मले छाडेको यस्तै धिरोदात्तवाला कथानक जिम्मेवार छ । पछिल्लो समय निखिल उप्रेति आएर फेरि त्यस्तै कथामा आफूलाई प्रमाणित गर्न संघर्ष गरिरहेका छन्,कति समय टिक्छन् हेर्न बाँकी छ ।

२. प्लट:

माथि पनि भनियो कथ्य शैली हेर्नलाई कुनै पनि फिल्मको कथाको छनोट र त्यो कथालाई भन्ने शैली अर्थात प्लट हेर्न पर्छ । हिजोको दिनमा कुनै पनि कथा भन्ने निश्चित शैली थिए । सिलसिलेवार ढंगमा भन्ने, फ्ल्यासब्याकमा जाने र आवश्यकता अनुसार घटना घटाउने । फिल्ममा साक्षर मात्र दर्शकले पनि फिल्मका सुरुवातका ५÷१० मिनेट हेरेर फिल्मको पुरै कथा भन्न सक्थे । तर,पछिल्लो समयमा बनेको नेपाली फिल्ममा कुनै घघडानले बाहेक कथाको पुरै अनुमान गर्न सक्दैनन् । कथा पुरानै भए पनि परिवेश र प्रस्तुतिमा चतुर्याईँ गरेर निर्देशकले दर्शक खुशी पार्न थालेका छन् । जस्तो फिल्म ‘घामपानी’लाई हेरौं । गहिरिएर हेर्ने हो भने ‘घामपानी’ को कथामा नयाँपन छैन । अन्तरजातीय जोडीको प्रेम, दुई प्रेमीको बीचमा बाधक हुने भिलेन , परिवारको असहमति फिल्मको कथा यस्तै विषयको सेरोफेरोमा बुनिएको छ । नेपाली फिल्ममा दर्शकले सयौं पटक पर्दामा हेरिसकेका थिए । तर, पनि ‘घामपानी’ धेरैको नजरमा विशेष ठहरियो, यसको कारण त्यही पुरानो कथालाई पनि फरक तरिकाले भन्ने शैली । निर्देशक तथा लेखक दीपेन्द्र लामाले चतु¥याईंपूर्वक कथालाई ‘लाउड’ तरिकाले नभनी सहज तरिकाले भने र कथालाई ‘लोकलाइज्ड’ गरिदिए । त्यही कारणले मानिसलाई फिल्म पहिला कतै हेरेजस्तो लागेन । कथ्य शैलीमा आएको परिवर्तनको यो एउटा उपयुक्त उदाहरण हो । यही लिस्टमा ‘कालोपोथी’लाई पनि राख्न सकिन्छ । यसमा पनि कथा र कथा भन्ने शैली नेपाली फिल्मले अभ्यास गरिरहेकोभन्दा बिल्कुलै भिन्न छ । यसैगरि नेपालको प्रतिनिधित्व गर्दै विदेशका विभिन्न फिल्म फेस्टिभलमा जाने फिल्ममा पनि यस्तो विशेषता देख्न सकिन्छ ।

३. गीत र फाइट

नेपाली फिल्मको कथा भन्ने शैलीको कुरा गर्दा गीत र फाइटलाई छुटाउन मिल्दैन । नेपाली फिल्ममा गीतको प्रयोगको कुरा गर्दा यसलाई हिन्दी फिल्मबाट ग्रहण गरिएको मानिन्छ । तर, भारतमा झैं नेपालमा पनि गीत, संगीत र नृत्य सामाजिक जीवनको पाटोको रहेकाले यसलाई नेपाली फिल्मले आत्मसात गर्नु नाजायज हो जस्तो लाग्दैन । तर, नेपाली फिल्मको समस्या चैं आफ्नै शैलीको गीत संगीत हुँदाहुँदै बलिउड शैलीको गीत संगीत हुबहु सार्नमा रह्यो । अहिले पनि धेरै नेपाली फिल्मका गीत बलिउड शैलीबाट प्रभावित छन् भने नृत्य निर्देशन त हाकाहाकी बलिउड वा दक्षिण भारतीय फिल्मका गीतबाट उडाउने गरिएका छन् । तर, पछिल्लो समय, अर्जुन पोखरेल, कालीप्रसाद बास्कोटा र राजनराज सिवाकोटीको उपस्थितिले नेपाली फिल्मको संगीत मौलिकतातर्फ लम्केको छ । नेपाली फिल्ममा पछिल्लो समय कम हुँदै गएको भनेको फाइट हो । अघिल्लो दसकमा फाइट विनाका फिल्म कल्पना गर्न पनि मुस्किल हुन्थ्यो तर अहिले यस्ता फिल्मको संख्या एकादुईमा झरेको छ । नेपाली फिल्मको आएको यो परिवर्तनलाई पनि नजर अन्दाज गर्न मिल्दैन ।

सामाजिक परिवर्तनलाई कलाले जति चाँडो आत्मसात गर्न सक्यो कला उति जिवन्त हुन्छ । तर, नेपाली फिल्मको समस्या जहिले पनि समाजभन्दा पछि रहनुमा रह्यो । नेपाली फिल्मले समाज बुझ्ने र त्यसलाई फिल्ममा धेरथोर उतार्ने प्रयाससँगै नेपाली फिल्मले गति लिएको छ । आज हामीसँग प्रविधिको कमी छैन, कमी छ त त्यही चेतको जसले कलालाई समाजसँग एकाकार गराउँछ ।

प्रश्न हराएको रंग पत्रकारिता

महाभारतमा आफ्ना सय भाइ छोरा गुमाएपछि गान्धारी र धृतराष्ट्र शोकमा पनि आफ्ना छोरा गुमाउनुका कारणबारे चिन्तन गर्छन् । गान्धारीलाई लाग्छ, पाण्डवका कारणले आफ्ना छोरा गुमाउनु परेको हो । यही कारण उनी पाण्डवलाई मार्न चाहन्छिन् । खास गरी भिमसेनसँग गान्धारी क्रोधित छिन् । युद्ध जितेपछि जब पाण्डव धृतराष्ट्र र गान्धारीलाई भेट्न जान्छन्, अन्धी गान्धारी भिमसेनलाई कहाँ छौ भनेर सोध्छिन् । गान्धारीको मनसाय थाहा पाएका कृष्णले चलाख्याँई गर्दै भिमसेनको साटो फलाम गान्धारीको हातमा थमाइदिन्छन् । रिसले चूर भएकी गान्धारीले फलाम धुलो पार्न बेर पनि लाउँदिनन् । गान्धारीको पतिब्रता धर्मले जम्मा गरेको शक्ति यति धेरै थियो कि यसले भिमसेनलाई पनि धुलो बनाउन बेर लाग्दैनथ्यो । गान्धारीको मनसायको पटाक्षेप भएपछि पनि गान्धारीको रिस मरेको छैन । यस्तो बेलामा धृतराष्ट्र गान्धारीलाई सम्झाउँदै भन्छन्, ‘गान्धारी, छोरा मारिनुमा दोष पाण्डवको हैन, हाम्रो हो । यदि हामीले दुर्योधनको मनोमानीलाई बेलैमा रोकेको भए, न यो महाभारतको युद्ध हुन्थ्यो न पाण्डवको हातबाट हाम्रा छोराहरुको मृत्यु हुन्थ्यो ।’

महाभारतको यो कथा हाम्रो रंग पत्रकारितामा पनि लागू हुन्छ । हामीले पनि हामीभित्र रहेका केही बिसंगतिलाई बेलैमा पहिचान गर्ने कोशिस गरेको भए,रंग पत्रकारिता यति धेरै कमजोर विधा हुन्थेन । न त बाँकी विधाका पत्रकारले यसलाई जाबो रंग पत्रकारको पगरी गुथाउँथे । अब पनि यसका कमजोरीको पहिचान र निदान नखोज्ने हो भने हाम्रो पत्रकारिता पनि त्यसरी नै पतन हुन्छ जसरी कौरवको भएको थियो । सतहमा हेर्दा नेपालको रंगपत्रकारिता त्यो अवस्थामा पुगिसकेको छैन, तर पुग्दैन भन्ने कुनै आधार छैन । रुख हुर्कन वर्षौं लाग्छ , तर यसरी वयस्क भएको रुख धार भएको आराले काट्न कत्ति समय पनि लाग्दैन ।

सतहमा हेर्दा नेपालको रंगपत्रकारिता त्यो अवस्थामा पुगिसकेको छैन, तर पुग्दैन भन्ने कुनै आधार छैन । रुख हुर्कन वर्षौं लाग्छ , तर यसरी वयस्क भएको रुख धार भएको आराले काट्न कत्ति समय पनि लाग्दैन 

पत्रकारिताको सबैभन्दा ठूलो गुण हो, प्रश्न गर्ने । समाचार प्रश्नबाट सुरु हुन्छ र यसको उत्तरसँगै पाठकसम्म पुग्छ । तर नेपालको रंग पत्रिकारिताले न विगतमा प्रश्न गर्यो न वर्तमानमा गरिरहेको छ । अझ अनलाइन र युट्युबको बाढी पछि त रंगपत्रकारिता कलाकारको बिन भएको छ । सपेराले बिन बजाएर सर्प नचाए झैं कलाकारले पनि यस्ता पत्रकारलाई नचाउँछन् र आफ्नो स्वार्थसिद्ध गर्छन् ।
तर रंगपत्रकारितामा यो प्रवृत्ति नयाँ होइन । अघिल्लो पुस्तादेखि नै यो प्रवृत्ति चलिआएको छ जुन पछिल्लो समय परिवर्तित माध्यममा देखा परेको छ ।

नेपाली फिल्म उद्योगको विकाससँगै अस्तित्वमा आएको रंगपत्रकारिता अहिले तेस्रो पुस्ताको हातमा छ । पहिलो पुस्ताका केही रंग पत्रकार पत्रकारितामा त छन् तर रंग पत्रकारितामा छैनन् । केही यो क्षेत्र छाडेर पलायन भइसकेका छन् । दोस्रो पुस्ताका रंग पत्रकार अल्लि धेरै यो क्षेत्रमा छन् तर उनीहरुको उपस्थिति नंग्रा निकालेको बाघ झैं छ । पत्रकारिताको आवरण त छ तर पन्जा मारेर सिकार गर्ने ह्याउ छैन । त्यसैले यो पुस्ताका फिल्मकर्मीको एउटै ध्याउन्न छ, फिल्मकर्मीलाई नबिझाउने । अनि पालो आउँछ, अहिले अस्तित्वमा रहेको तेस्रो पुस्ताको । यही पुस्ता हो जसका कारण रंग पत्रकारिता फेरि एक पटक प्रश्नको घेरामा छ । अनलाइन र युट्युबमा ठूलो हिस्सा ओगट्ने यो पुस्ता सिक्नु पर्ने समयमा आफैं मालिक बनेर अगाडि आएको छ । उनीहरु पनि सिकार गर्ने महत्वकांक्षाले नै यो क्षेत्रमा छन् तर यथार्थमा उनीहरु आफैं सिकार बन्ने गरेका छन् । औसत फिल्मकर्मी र हिरो हिरोइनको महत्वकांक्षाको सिकार । कसरी बनिरहेका छन् ? यो बताउन दिनहुँ आउने समाचारको हेडलाइन मात्र पढ्दा पनि थाहा हुन्छ ।

रंगपत्रकारिता तीनै पुस्ताको साझा समस्या हो, प्रश्न गर्ने विवेक गुमाउनु । सहीलाई सही र गलतलाई गलत भन्ने हिम्मत जुटाउन नसक्नु । यदि पहिलो र दोस्रो पुस्ताका पत्रकारले राजेश हमाललाई जथाभावी फिल्म खेलेकोमा प्रश्न गरेको भए, हमाललाई आज महानायक ताज भारी लाग्ने थिएन । हिन्दी फिल्म हुबहु उडाउने वरिष्ठ भनिने प्रकाश थापा, शम्भु प्रधान आदिको पोल खोलेको भए, मौलिक फिल्म गन्न एक हातका औंला नै पर्यात हुन्थेनन् । तर अघिल्लो पुस्ताले फिल्मकर्मीको कमजोरी लुकाउनमा नै आफ्नो सामथ्र्य देख्यो । अनि यो पुस्ताको यो रोग यति गहिरो छ कि कसैले त्यस्ता फिल्मकर्मीको गल्ती औंल्याउन खोज्यो भने त्यो फिल्मकर्मी त्यति प्रतिकार गर्दैन जति पत्रकार गर्छन् ।

शम्भु प्रधानको फिल्मको गीत निर्माता सुवास गिरीले बिना अनुमति आफ्नो फिल्ममा प्रयोग गरे । प्रधानले गिरीलाई जेलसम्म पुर्याए । फिल्मकर्मी गिरीको पक्षमा सामाजिक सञ्जालमा उर्लिए । यो स्वाभाविक पनि थियो । बलेको आगो ताप्ने समयमा उद्योगमा निभिसकेका शम्भु प्रधानमाथि कसैको पनि सहानुभूति थिएन । उनी आफ्नो जायज हकका लागि लडिरहेका तर धेरै फिल्मकर्मीको कठघरामा चोरीविरुद्ध लड्ने प्रधान स्वयं चोर थिए ।

शम्भु प्रधानको फिल्मको गीत निर्माता सुवास गिरीले बिना अनुमति आफ्नो फिल्ममा प्रयोग गरे । प्रधानले गिरीलाई जेलसम्म पुर्याए । फिल्मकर्मी गिरीको पक्षमा सामाजिक सञ्जालमा उर्लिए । यो स्वाभाविक पनि थियो । बलेको आगो ताप्ने समयमा उद्योगमा निभिसकेका शम्भु प्रधानमाथि कसैको पनि सहानुभूति थिएन । उनी आफ्नो जायज हकका लागि लडिरहेका तर धेरै फिल्मकर्मीको कठघरामा चोरीविरुद्ध लड्ने प्रधान स्वयं चोर थिए । अनि प्रधानविरुद्ध फिल्मकर्मीको भन्दा कम चर्को स्वर थिएन फिल्म पत्रकारको । यो देखेपछि एक वरिष्ठ पत्रकारले आजित भएर मलाई भनेका थिए, अरुको कुरा त आफ्नो ठाउँमा छ जसले पत्रकारिता र चाकरीकारिता भेद बुझेको छ, उनीहरु पनि किन चुप लागेर बसेको ? तिनीहरुले लेख्न पर्दैन ? फिल्म पत्रकारितामा ठिकैको चासो राख्ने ती वरिष्ठ पत्रकारको टिप्पणी गज्जबको थियो । हामीले शम्भु प्रधान सहि छन् भनेर लेख्न सकेनौं किनकि हामी गिरीको नजरमा दुश्मन बन्न चाहान्नथ्यौं । त्योभन्दा बढी आफ्नै साथीहरुको तिरस्कारमा पर्ने मनोविज्ञानले हामी तैंचुप मैचुप थियौं । तर यो मुद्धा व्यक्तिको थिएन, सिर्जनाको थियो । यो क्रम हिजो पनि थियो आज झन् बढी छ । आज पनि कसैले फिल्म वा फिल्मकर्मीको बारेमा समीक्षा वा आलोचनात्मक समाचार लेख्यो भने फिल्मकर्मी कम पत्रकारको टाउको बढी दुख्छ । यति मात्र होइन पत्रकार नै यस्ता अवार्डको आयोजनामा संलग्न छन् जुन किनबेच हुने गरेको आरोप खेपिरहेका छन् । हामी ५० वर्षमा पनि नेपाली फिल्म सुध्रिएन भन्छौं, तर हामीले सहीलाई सही र गलतलाई गलत भन्न सकेनौं भने अबको सय वर्षपछि पनि गर्व गर्न लायक सिनेमाको नाम भन्न हातका औंला नै काफी हुन्छन् ।

धेरै पत्रकारमा हामीले सकारात्मक कुरा लेख्यो भने मात्र उद्योगको भलो हुन्छ भन्ने भ्रम छ । फिल्मको समीक्षा नगर्नु, कलाकारका गलत प्रवृत्तिमा पनि आँखा चिम्लनु र संघ संस्थाको मनोमानीमा तटस्थ बस्नुमा नै उद्योगको भलो चिताएको रुपमा बुझेका छौं । यसले उद्योगको भलो गर्दैन भन्नलाई यही ५०—५५ वर्षको समय नै काफी छ । गुणगान गाएर मात्र उद्योगको भलो हुन्थ्यो भने नेपालमा रिलिज हुने सबै फिल्म हिट हुन्थे । किनकि उद्योगमा समीक्षा गरेर फिल्मका गुणदोष केलाइदिने एकाध छन् तर नगरेर भलो हुन्छ भन्ने जमात त्योभन्दा धेरै ठूलो छ । तर खै त ती फिल्मले पैसा कमाएको । त्यसो हो भने एक दुई जना समीक्षकले गरेको समीक्षामा फिल्मकर्मीको राँडो रुवाई किन ? यही प्रश्न सकारात्मक पत्रकारिताले मात्र भलो हुन्छ भन्ने पत्रकारसाथीलाई पनि । प्रश्न गर्ने गुण नै बिर्सिएर हामी कस्तो पत्रकारिता गरिरहेका छौं ?

तर खै त ती फिल्मले पैसा कमाएको । त्यसो हो भने एक दुई जना समीक्षकले गरेको समीक्षामा फिल्मकर्मीको राँडो रुवाई किन ? यही प्रश्न सकारात्मक पत्रकारिताले मात्र भलो हुन्छ भन्ने पत्रकारसाथीलाई पनि । प्रश्न गर्ने गुण नै बिर्सिएर हामी कस्तो पत्रकारिता गरिरहेका छौं ?

 

 

फिल्म समीक्षक किन पूर्वाग्रही ?

अघिल्लो साल रिलिज भएका अधिकांश फिल्मले समीक्षकको झाँको भेटे । ‘हरि’ र ‘बुलबुल’ छाडेर कुनै पनि फिल्मले गतिलो समीक्षा पाएनन् । दुई मध्ये ‘बुलबुल’मा पनि समीक्षकको एक मत थिएन । केही समीक्षकले ‘बुलबुल’लाई पछिल्ला केही बर्षकै उत्कृष्ट सिनेमाको रुपमा व्याख्या गरिरहँदा केहीलाई यो अपर्याप्त प्रयासभन्दा बढी लागेन ।

फिल्मलाई हेर्ने दृष्टिकोणमा देखिएको विविधता इतिहासमै सर्वाधिक कमाउने ‘छक्का पञ्जा ३’ मा पनि देखियो । केही समीक्षकका लागि यो फिल्म हेर्दा रमाइलो र सोच्दा गम्भीर थियो तर केहीका लागि यो फिल्म गम्भीर विषयमा गरिएको हेलचेक्रायाँइ । तर, दर्शकलाई फिल्मको समीक्षासँग केही मतलब थिएन । ‘छक्का पञ्जा ३’ हेर्न दर्शकको ओइरो लाग्यो । तर, यसका निर्माता तथा कलाकार दीपकराज गिरीलाई दर्शक आएर मात्र पुगेको छैन । समीक्षकले आफ्नो फिल्मलाई कम रेटिङ दिएको रिस कहिले फेसबुकको भित्तामा त कहिले सार्वजनिक कार्यक्रममा पोखिरहन्छन् । हालसालै उनले भारतीय मिडियाले शैक्षिक बिसंगतिमा बनेको ‘मुन्नाभाइ एमीबिएस’लाई टन्न रेटिङ दिएको तर उस्तै विषयमा आफूहरुले बनाएको ‘छक्का पञ्जा ३’ लाई दुईभन्दा बढी रेटिङ नदिएको भन्दै समीक्षक आफूप्रति पूर्वाग्रही भएको आरोप लगाए ।

आफ्ना फिल्मलाई लिएर गरिने समीक्षामा चित्त नबुझाउनेमा दीपकराज गिरी एक्ला व्यक्ति होइनन्, यहाँ हरेक फिल्ममेकर समीक्षकको समीक्षादेखि दुःखी छन् । । हलमा दर्शक नपाएका फिल्मका निर्माता निर्देशकको चित्त दुखाइ त छँदैछ दर्शक पाएका फिल्मलाई पनि समीक्षकको समीक्षाले पारो तताउँछ । मारामार दर्शक आइरहँदा पनि केहीले ‘ए मेरो हजुर ३’ का संवाद र पुरानो कथालाई लिएर आलोचना गरेपछि निर्देशक झरना थापाले समीक्षकलाई रोजीरोटी गुम्ने चेतावनी दिइन् । उनको आसय थियो, ‘झरना थापाले फिल्म बनाएकी छन् र पत्रकारले फिल्मको समाचार लेखेर रोजीरोटी चलाएका छन् ।’

टर्कीस फिल्मबाट हुबहु फिल्म अनुवाद गर्दा पनि प्रदीप खड्काले अभिनय गरेको ‘लभ स्टेसन’ले पर्याप्त दर्शक पाएन । निर्मातासमेत रहेका प्रदीप खड्काले हलमा रित्ता कुर्सी देखेपछि यसको दोष पनि समीक्षकमाथि नै थुपारे । उनले त अझ समीक्षा गर्ने दिन नै तोकिदिए । ‘आइन्दा बिहीबारको नाइटो सोपछि मात्र समीक्षा लेख्नु । सकेसम्म समीक्षा लेख्नुअघि फिल्ममेकरलाई सोध्नु ।’ अर्काको सिर्जना हाकाहाकी चोरेर फिल्म बनाएकोमा लज्जाबोध गर्नु त कता हो कता प्रदीपको ध्यान अरुलाई अर्ति दिनमा छ । फिल्म नचलेपछि पैसा फिर्ता गर्ने रजनीकान्त र सलमान खानले कहिलै पनि आफ्नो फिल्म नचल्दा समीक्षकलाई गाली गरेको सुनिएको छैन । हालसालै आमिर खान र शाहरुख खानले पनि आफ्नो फिल्म नचल्नुको जिम्मेवारी सहर्ष आफूले लिए । तर, आधा दर्जन फिल्म खेलेका प्रदीप खड्का आफ्नो असफलता अरुमा थोपर्न उद्यत छन् ।

नेपालमा अघिल्लो साल रिलिज भएको ९० प्रतिशत फिल्म बक्स अफिसमा असफल भए । निर्माताको करोडौं रुपैंया डुब्यो । स्टारका फिल्म पनि चलेनन् , मेगास्टारका फिल्म पनि चलेनन् । तर, विचित्र रमाइलो के छ भने जब जब नेपालमा फिल्म चल्दैनन्, त्यसको पहिलो दोष समीक्षकको थाप्लोमा आइपर्छ । फिल्ममेकर बेग्ला बेग्लै झुण्डमा बसेर निष्कर्ष निकाल्छन् , ‘समीक्षकको खराब समीक्षाका कारण दर्शक हल गएनन् किनकि उनीहरु फिल्मकोे नराम्रो कुरा मात्र हाइलाइट गरेर लेख्छन् । राम्रा कुराको उच्चारण पनि गर्दैनन् । अनि यस्ता फिल्मकर्मीलाई उकेरा लगाउँछन्, केही फिल्म पत्रकार । उनीहरु दर्शकका लागि बनाएका सबै फिल्म दर्शक र समीक्षकको ‘गुडलिस्ट’मा पर्दैनन् भनेर सम्झाउनुको साटो आगोमा घिउ थप्छन्, ‘समीक्षक डकुमेन्ट्री र डकुड्रामा टाइपका फिल्मलाई मात्र राम्रो भन्छन् । उनीहरु व्यवसायिक फिल्मका दुश्मन हुन् ।’ फिल्ममेकरलाई लाग्छ, उसकै पेशाको मान्छे त समीक्षाप्रति सन्तुष्ट छैन भने हामी किन हुने ?
तर, धेरै फिल्ममेकरले सोचे जस्तो न समीक्षक व्यवसायिक फिल्मका दुश्मन हुन् न समानान्तर सिनेमाका पक्षपाती । उनीहरु राम्रो फिल्मका पक्षपाती हुन् चाहे ती व्यवसायिक हुन् चाहे आर्ट हाउस । तर, नेपाल जस्ता ठाउँमा बजारको पछि नलागेर ‘स्वान्त सुखाय’का लागि फिल्म बनाउने फिल्ममेकरलाई सकारात्मक विभेदको जरुरी छ जुन यदाकदा समीक्षकले गर्ने गर्छन् । किनकि फूलबारीमा जति धेरै जातका फूल फुल्छन्, फूूलबारी त्यति नै सुन्दर हुन्छ । तर, फूलबारीमा कुन फूल फूलाउने , कुन फूल नफुलाउने त्यसको अन्तिम निर्णय दर्शकले गर्छन् नकि कुनै समीक्षकले । न समीक्षकले राम्रो लेखेकै भरमा कुनै फिल्मलाई हिट बनाउन सक्छन्, न कसैलाई नराम्रो लेखेर फ्लप । यसको ताजा उदाहरण गतसाल रिलिज भएका ‘छक्का पञ्जा ३’ र ‘हरि’ नै हुन् । समीक्षकको समीक्षाले फरक पाथ्र्यो भने न ‘छक्का पञ्जा’का तीन सिरिजले पैसा छाप्थे न ‘हरि’को हरिबिजोग हुन्थ्यो । यो प्रक्रियाको सार के हो भने यहाँ हरेकले आआफ्नो भूमिका निर्वाह गरिरहेको हुन्छ । एउटा फिल्ममेकरले फिल्म बनाउँछ , दर्शक टिकट काटेर फिल्म हेर्न जान्छ र समीक्षक फिल्मको गुणदोष पाठकलाई सम्प्रेषण गर्छ । समीक्षामा सहमत असहमत हुने अधिकार त सबैलाई छँदैछ । तर, समीक्षा नै नगर, गरे पनि मलाई सोधेर गर, नभए फलानो चिलानु दिन गर भन्नु फिल्ममेकरको अज्ञानताका पराकाष्ठा हो ।

यहाँ फिल्ममेकर समीक्षा नै रुचाउँदैनन् भन्ने पनि होइन । रुचाउँछन्, त्यतिबेलासम्म रुचाउँछन् जबसम्म आफूले बनाएको फिल्मले खराब समीक्षा पाउँदैन । तर, जुन दिन उसले आफ्नो पनि सिनेमाको खराब समीक्षा पाउँछ त्यो दिनबाट हिजोसम्म सही समीक्षा लेख्ने मानिस उसको नजरमा अचानक पूर्वाग्रही र उद्योगको दुश्मनमा परिणत हुन्छ । व्यक्तिगत रुपमा कुनै फिल्ममेकरप्रति उसको असन्तुष्टि नै छ भने पनि पाठकप्रति उत्तरदायी समीक्षक कम्युटरको किबोर्डमा औंला राखेपछि बेइमान हुन सक्दैन । त्यसैले समीक्षा लेखिरहँदा समीक्षक न व्यवसायिक फिल्मको खोइरो खनिरहेको हुन्छ, न डकुड्रामा टाइपको फिल्मको पक्षपोषण । पूर्वाग्रहको पट्टी खोलेर हेर्यो भने समीक्षकको यो दृष्टिकोण स्पष्ट देखिन्छ । उनीहरुले अरुले भन्ने जस्तो डकुड्रामा टाइपका सबै फिल्मको तारिफ गर्ने गरेका छैनन्, न सबै पैसा कमाउने फिल्मलाई गाली । फिल्म भनेको व्यापार मात्र होइन, कलात्मक व्यापार हो । त्यसैले पैसा मात्र कमाउन छ भने फिल्ममेकरले अरु कुनै व्यापार गर्दा हुन्छ तर मम पसलेले जस्तो पैसा मात्र कमाउने फिल्म बनाएर समीक्षकको वाहवाही खोज्न मिल्दैन । र, राम्रो रेटिङ भिखारीले जस्तो भिख मागेर पनि पाइँदैन । कमाउनु पर्छ ।
समीक्षाको कुरा गरिरहँदा नेपालमा सबै समीक्षा सही भइरहेका छन् भन्ने कदापि होइन । लेख्ने जति सबै समीक्षकले निरपेक्ष रहेर लेखिरहेका छन् भन्ने पनि होइन । हामीले लेखिरहेका समीक्षामा पनि अनगिन्ती समस्या छन् । तर, नेपालमा समीक्षा माथिको बहस यो कोणबाट उठ्न सकेको छैन । भर्खरै हो, बलिउडको क्रिटिक्स च्वाइस अवार्डमा समापन मन्तव्य दिन पुगेको शाहरुख खानले स्टारमा दिइने रेटिङ सिस्टममा प्रश्न उठाउँदै यसको विकल्प खोज्न आग्रह गरे । समीक्षकले फिल्मलाई दिने स्टार र होटलको गुणस्तर बताउने स्टार एकै भएकाले यसले समीक्षाको मर्म निर्वाह नगरेको उनको तर्क थियो । उनको आसय थियो, फिल्मलाई दिने रेटिङ सिस्टमले फिल्मलाई कुनै वस्तु झैं मानिरहेको छ जबकी यो कलाको उच्चतम स्वरुप हो । हलिउडतिर पनि धेरै समीक्षकले समीक्षालाई रेटिङमा भन्न छाडिसकेका छन् । शाहरुख खानको मन्तव्यको असर अनुपमा चोपडा र भारद्धाज रंगुन जस्ता समीक्षकले फिल्मको समीक्षा रेटिङमा नगर्ने घोषणा गरे । तर, हाम्रो बहस केन्द्रित, समीक्षा बन्द गराउनमा । समीक्षाको गुणदोषमाथि बहस गर्नुको साटो, हामी सबै निष्कर्षमा पुगिसकेका छौं, समीक्षा बन्द भयो भने नेपाली फिल्ममा दर्शकको ओइरो लाग्छ । कुनै पनि कला त्यतिबेला मात्र महान् हुन्छ जब यो अनेकौं परिक्षाबाट गुज्रन्छ । फिल्म पनि यस्तै कला हो । कुनै पनि फिल्म त्यतिबेला महान् हुन्छ जब यो समीक्षा जस्ता प्रक्रियाबाट गुज्रन्छ । नत्र ‘यहाँ हाम्रा कृतिलाई महान् हुन दिँदैनन्’ भनेर रोएर मात्र कसैको फिल्म महान हुँदैन । नत पैसा कमायो भन्दैमा त्यो उत्कृष्ट हुन्छ ।

नेपालमा बारम्बार भन्ने गरेको सुनिन्छ, ‘हामीलाई समीक्षकको केही मतलब छैन, हाम्रा असली समीक्षक दर्शक हुन् ।’ ‘हामीले फिल्म दर्शकका लागि बनाएका हौं, समीक्षकका लागि हैन’ भन्ने फिल्ममेकरको पनि कुनै कमी छैन । तर, समीक्षक झन् ठूला दर्शक हुन् । अझ फिल्ममेकरकै भाषामा भन्ने हो भने ‘डाइहार्ड फ्यान’ । समीक्षा गर्नेलाई थाहा हुन्छ, एउटा फिल्म बनाउन निर्माताको करोडौं रुपैंया र सय डेडसय मानिसको दिनरातको मेहनत जोडिएको हुन्छ । त्यसैले समीक्षक पनि चाहान्छन्, त्यत्रो कुरा दाउमा लगाएको फिल्ममेकर सफल होस् । उसको सिर्जनाको दिल खोलेर प्रशंसा गर्न पाइयोस् , उसले करोडौं कमाओस् । कुनै पनि समीक्षक फिल्ममेकरको असफलतामा खुशी हुँदैन । तर, फिल्ममेकरलाई समीक्षकभन्दा मौसम झैं बदलिरहने फ्यानको ज्यादा भरोसा हुन्छ । तर, तिनै फ्यान भोलि त्यही फिल्ममेकरसँग टाढिँदै जान्छन् जब उनीहरुलाई आफू राम्रो फिल्म हेर्नबाट ठगिएको महसुस हुन्छ । राजेश हमाललाई नै हेरौं न । हिजो उनको कपाल र हात हावामा उछालेर हे….भन्दा दंग हुने फ्यान , के हमालबाट राम्रो फिल्म हेर्न नपाएकोमा आज पछुतो मान्दैनन् ? के राजेश हमाल र उनका फिल्मलाई फ्यानले महान् मानेका होइनन् तर किन उनकै आँखा अगाडि उद्योग संकटकाल लाग्ने अवस्थामा पुग्यो ? अनि के फ्यानलाई चैं राम्रो फिल्म हेर्ने अधिकार छैन ? समीक्षक तपाईंहरुका यिनै फ्यान बचाउन सचेतकको भूमिका निर्वाह गर्न खोजिरहेका छन् । उनीहरु फिल्ममेकर, फिल्म उद्योग कसैका पनि दुश्मन होइनन् । शुभचिन्तक हुन् । त्यसैले उनीहरुलाई चौर औंला ठड्याएर न तपाईहरुले रोजीरोटीको धम्की दिन पर्छ न समीक्षा गर्न सिकाउन पर्छ । यो उद्योग न तपाईंले एउटा दुइटा फिल्म बनाएर बचाउन सक्नु हुन्छ न कुनै समीक्षकले समीक्षा गरेकै भरमा डुबाउन सक्छ ।

यो लेख लेखिरहँदा नै ‘छक्का पञ्जा’ सिरिजकी निर्देशक दीपाश्री निरौलाको नयाँ धारणा आएको छ जहाँ उनले समीक्षकको समीक्षाले दर्शक भड्काएको आरोप लगाएकी छिन् । दीपाश्रीलाई सोझो प्रश्न, ‘ समीक्षाले नै दर्शक भड्किने भए, ‘छक्का पञ्जा’ हेर्ने दर्शक अन्तरिक्षबाट आए ?’ अनि जुन फिल्मको समीक्षा भएको छैन , ती फिल्म हेर्ने दर्शक कहाँ गए ? राम्रो फिल्म बनाउन नसकेको कुण्ठा फिल्मकर्मीले कहिले वितरक, कहिले हलवाल त कहिले समीक्षकमा कतिन्जेल पोखिरहने ?

 

भारतमा सिनेमा हल भर्सेज डिजिटल प्लेटफर्म

भारतमा सिनेमा हल र डिजिटल प्लेटफर्मबीचको मुद्दा दिनानुदिन संगीन बन्दै जान थालेको छ । सिनेमाहलका लागि भनेर बनाइएका फिल्म डिजिटल प्लेटफर्ममा आउन थालेपछि हल सञ्चालकले यसले सिनेमा संस्कृतिलाई नै असर पर्न सक्ने चेतावनी दिन थालेका छन् ।

भारतमा केही समयमा यता ओभर दि टप (ओटिटी) भनिने डिजिटल प्लेटफर्मको बाढी नै आएको छ । भारतमा ४० को हाराहारीमा यस्ता प्लेटफर्म छन् जसले भारत र विश्वका सिनेमा देखाउँछन् । जसमा नेट्फ्लििक्स, अमेजन प्राइम, डिज्नि हटस्टार, डिज्नीप्लस, जि फाइभ, भुट जस्ता ठूला खेलाडी पनि छन् जसले एउटै सिनेमाका लागि करौंडौ रुपैंया खर्चन थालेका छन् । स्याटालाइट अधिकारको बिक्रिबाट मात्र पनि लगानीको महत्वपूर्ण हिस्सा उठाउँदै आएका भारतीय फिल्म निर्माता ओटिटीको जगजगीले थप खुशी भएका छन् । किनकि ओटिटी प्लेटफर्मबीच फिल्म किन्ने प्रतिस्पर्धा जोडले चलिरहँदा उनले यस्ता प्लेटफर्मबाट पनि मागेको जति रकम पाउन थालेका छन् । तर, यसैबीच आएको कोभिड १९ को रोगले ओटिटी प्लेटफर्मलाई थप फाइदाजनक अवस्थामा पुर्याएको छ । यही रोगका कारण मार्चयता भारतमा सिनेमा हल बन्द छन् भने कहिले खुल्ने अझै टुंगो छैन । हल खुल्ने समय पर्खन नसक्ने निर्माताहरुले यही समयमा डिजिटल प्लेटफर्मको बाटो समातेका छन् ।
यही महिना मात्र हलमा रिलिज गर्ने तयारीमा रहेको ७ फिल्मले हल नकुरेर डिजिटल प्लेटफर्म रोजेको समाचार आयो । तर, हल नकुरी अमेजन प्राइममा आउने निर्णय गरेको ‘गुलाबो सिताबो’ले डिजिटल प्लेटफर्म र हलबीच भित्रभित्रै चलिरहेको द्धन्द्ध सतहमा ल्याइदियो । अमिताभ बच्चन र आयुष्मान खुरानाको अभिनय रहेको यो फिल्म प्रतीक्षित फिल्मको सूचीमा थियो तर यसका निर्माताले फिल्म हलमा नलगाई सिधै अमेजन प्राइममा रिलिज गर्ने निर्णय गरे । यसलाई पछ्याउँदै यही हप्ता नवाजुद्दिन सिद्धिकीको ‘घूमकेतु’ र विद्या वालनको ‘शकुन्तलादेवी’ले पनि सिधै डिजिटल प्लेटफर्मको बाटो समात्ने निर्णय गरे । उनीहरुको देखासेखीमा केही क्षेत्रिय फिल्मले पनि हलको साटो यस्तै डिजिटल प्लेटफर्म समाते ।

‘गुलाबो सिताबो’जस्तो बक्स अफिसमै पनि राम्रो व्यापार गर्न सक्ने फिल्मले पनि आत्मसमर्पण गरेको देखेपछि भारतका मल्टिप्लेक्स चेन चुप लागेर बस्न सकेनन् । सबैभन्दा पहिला मुख खोल्यो ‘इनोक्स लिजर’ले । इनोक्स लिजर भारतमा सबैभन्दा धेरै मल्टिप्लेक्स चेन भएको सिनेमा हल हो । भारतका ६८ सहरमा सिनेमा हल खोलेको इनक्सका १६५ वटा हल र ६२६ पर्दा छन् । इनोक्सले ‘गुलाबो सिताबो’को खबर बाहिरिने बित्तिकै प्रेस विज्ञप्ती जारी गर्दै सिनेमाको पहिलो गन्तव्य हल हुनु पर्ने जिकिर गर्दै निर्मातालाई यसका लागि धैर्य गर्न आग्रह गर्यो । इनोक्सको सिको गर्दै पिभिआरले पनि वक्तव्य जारी गर्यो जसमा सिनेमा हलले केही वर्षयता निरन्तर चुनौती खेपिरहेको र ओटिटीले त्यो चुनौती बढाउने काम गरेको उल्लेख गरेको थियो । पिभिआरले वक्तव्यमा दर्शक फेरि पनि सिनेमा हल आउन व्यग्र रहेकाले त्यतिञ्जेल धैर्य गर्न पनि निर्मातालाई आग्रह गरेको थियो ।
पलैसँग अरु मल्टिप्लेक्स चेनले पनि चिन्ता जाहेर गरेका समाचार आएका थिए तर यसले निर्मातालाई खासै असर गर्ने लक्षण देखिएको छैन । किनकि संकट तत्काल पार नलाग्ने अवस्थामा ठिकैको बजेटका अरु फिल्म पनि डिजिटल स्ट्रिमिङको बाटो समात्ने मुडमा छन् । यसमा अक्षय कुमारको ठूलो बजेटको फिल्म ‘लक्ष्मीबम्ब’ पनि सामेल छ । यही क्रममा हलकै लागि बनाएका दिल बेचारा डेज्नीमा रिलिज भइसकेको छ भने सडक २, दि बिग बुल,  डेज्नी प्लसमा आउँदै छन् । 

नेटफ्लिक्सले भारतमा पाइला राखेसँगै हलको सातो गएको थियो । अझ हलमा रिलिज गर्ने भनेका केही फिल्म सिधै नेटफ्लिक्समा हाल्न थालेपछि बलिउडका हिरोहरु पनि यो विवादमा तानिएका छन् । आफूले अभिनय गरेका फिल्मले हलको मुख देख्न नपाई नेटफ्लिक्समा रिलिज भएपछि हिरोहरु सैफअलि खान र सुशान्तसिंह राजपुत रुष्ट भएको समाचार आएका थिए । त्यसयता उनीहरुले आफ्नो सम्झौता पत्रमा हलमा राम्ररी रिलिज नगरी ओटिटीमा रिलिज गर्न नपाइने बुँदा थपेको समाचार बाहिरिएका छन् । सुशान्त सिंह राजपुतको ‘ड्राइभ’ सिधै नेट्फ्लिक्समा रिलिज भएको थियो भने सैफको ‘लाल कप्टन’ पनि हलमा नाम मात्रको रिलिज भई नेटफ्लिक्समा आएको थियो । यो ट्रेन्ड बढ्नेदेखि उनीहरुले सम्झौतामा नयाँ बुँदा थपेका छन् जसमा आफूहरुले अभिनय गरेको फिल्म हलमा राम्ररी रिलिज गर्नु पर्ने शर्त राखिएको छ ।

भारतमा फिल्म उद्योगको कमाइमा सिनेमा हलको योगदान ६५ देखि ७० प्रतिशतसम्म रहेको अनुमान छ । बाँकी प्रतिशत स्टाटालाइट र ओटिटीको भागमा आउँछ । तर, संकटका बीच नै ओटिटीले बलियो खुट्टा टेक्ने रणनीति लिएका छन् । त्यसले सिनेमा हलमा रिलिजपछि आधा पैसामा पाउने फिल्म पनि उनीहरुले महंगो मूल्यमा किनेका छन् ।

चर्चामा रहेको ‘गुलाबो सिताबो’ पनि अमेजनले ७० करोडमा किनेको चर्चा छ । जबकि यो फिल्मको बजेट ३५ करोड हो । यसमा प्रचार प्रसारको १५ करोड जोड्ने हो भने पनि यसको कुल बजेट ५० करोड हुन आउँछ । तर, स्याटालाइट अधिकार नबेच्दा पनि निर्माता २० करोड नाफामा छन् । यसमा स्याटालाइट अधिकारको पैसा जोड्दा यो नाफा डबल हुन जान्छ । भारतमा कलाकार र निर्देशक हेरी एउटा फिल्मले १० करोडदेखि ४० करोडसम्ममा स्याटालाइट अधिकार बेच्ने गरेका छन् । यदि फिल्म दुई तीन सय करोड कमाउने बाटोमा छैन भने धेरै निर्माताले यो कमाइ आकर्षक मानेका छन् । ठूलो लगानी भएको फिल्मका लागि भने सिनेमा हलमा रिलिज गर्नुको विकल्प छैन ।
डिजिटल प्लेटफर्मले सिनेमा हलको व्यापारमा कति असर गर्छ भन्ने कुरा संसारभर नै बहसको विषय बनेको छ । पछिल्ला केही वर्षमा फिल्म हलमा जाने दर्शकमा कमी आउँदा गरेको तथ्यांकले पनि यो क्षेत्रका विज्ञ चिन्तित छन् । तर, विश्वका अन्य देशमा फुटफल घट्दै गएको देखिएपछि भारतमा भने यो क्रम बढ्दो क्रममा थियो । भारतमा सय करोड कमाउने फिल्मको संख्या तीन चारबाट बढेर एघारसम्म पुगेको थियो । तर, बीचैमा आएको कोरोनाले मानिसको फिल्म हेर्ने बानी नै परिवर्तन गरिदेला कि भन्ने चिन्ता बढाइदिएको छ । अझ यही समयमा ओटिटी प्लेटफर्मले पनि फिल्मको स्वामित्व लिने क्रम ह्वात्तै बढाएपछि यसले हल सञ्चालकको निन्द्रा नराम्ररी बिथोलेको छ ।
तर, यस्ता परिवर्तनलाई नजिकबाट नियालेका फिल्मविज्ञ यस्ता प्लेटफर्मले हलको व्यापारलाई दीर्घकालसम्म चुनौती दिन नसक्ने बताउँछन् । उनीहरुको तर्क छ, ‘सिनेमाले जुन लार्जर देन लाइफ चित्र देखाउँछ त्यो चित्र टेलिभिजन वा मोबाइलमा महसुस गर्न सकिन्न । सिनेमा हल सामूहिक मनोरञ्जनको मुटु हो जुन सजिलै बिस्थापित हुँदैन ।’

बजारमा नयाँ कुरा आउने बित्तिकै यसले अर्कोलाई बिस्थापित गरिहाल्छ कि भनेर बहस हुन्छ । हिजो टेलिभिजन आउँदा पनि विश्वमा यसैगरी बहस भएको थियो । टेलिभिजनले सिनेमाको व्यापार खाइदिन्छ कि भन्नेसम्मका आँकलन थिए । तर, सिनेमाको व्यापारलाई टेलिभिजनको उपस्थितिले खासै असर गरेन । झन् बढेको छ । र, ओटिटीको हकमा पनि यही हुने धेरैको विश्वास छ । उनीहरुको निष्कर्ष छ, ‘हिजो जसरी सिनेमासँग टेलिभिजन मिलेर बसेको थियो भोलि ओटिटी पनि त्यसै गरी बन्छन् ।’ अभिनेत्री तथा निर्माता पूजा भट्टले त डिजिटल प्लेटफर्म र प्रदर्शकको लडाइँलाई दुई टक्लुले काइँयाको लागि गरेको झगडासँग तुलना गरेकी छिन् । ‘कपाल नै नभएको मान्छेले काइँयोका लागि झगडा गर्नु र अहिले ओटिटी र हल लड्नु एकै हो । दर्शक चाहियो नी !’ उनले लेखेकी छिन् ।

महामारीपछिको मनोरञ्जन

खजुरको रुख चमेराको मुख्य बासस्थान हो । चीनमा त्यो रुखको व्यापक फँडानी भइरहेको छ । वासस्थानको अभावमा मुखमा केरा च्यापेर हिडेको चमेराले त्यो केरा सुँगुरको खोरमा झार्न पुग्छ । एउटा सुँगुरले त्यो केरा खान्छ तर त्यो सुँगुर पनि बेचिएर हङकङको रेष्टुरेन्टमा पुग्छ । काटकुट पारेर पकाउने तयारी हुन्छ । तर, यही क्रममा रेष्टुरेन्टमा एउटा महिला आएपछि सेफ त्यो सुँगुरको मासु चलाएको हात नधोइकन ती महिलासँग हात मिलाउन पुग्छ । व्यापारिक प्रयोजनाका लागि हङकङ आएकी ति महिला अमेरिकाको सिकागो हुँदै आफ्नो घर मिनियापोलिस पुग्छिन् । घर आए लगत्तै उनमा सुख्खा खोकी लाग्ने र ज्वरोको लक्षण देखिन्छ । अस्पतालमा पुर्याइन्छ तर रोगको पहिचान नहुँदै उनको मृत्यु हुन्छ । उनको अन्त्येष्टि सकेर घर पुग्दासम्म उनको छोराको पनि मृत्यु भइसकेको हुन्छ । तर, रुघा खोकीले मान्छे मर्ने क्रम यहीं रोकिँदैन । विश्वभरका २ करोड मानिस रुघा खोकीको यो प्रकोपबाट आक्रान्त हुन्छन् । कैयौंले ज्यान गुमाउँछन् ।

अहिलेको अवस्थासँग दुरुस्त मिल्ने यो कथा हो सन् २०११ मा रिलिज भएको फिल्म ‘कन्टाजियन’को । स्टिभन सोडेरवर्गको निर्देशन रहेको यो फिल्म आजका दिनमा सर्वाधिक खोजिने फिल्मको सूचिमा रहेको छ । फिल्मले आजभन्दा ९ वर्ष अघि नै चीनबाट उब्जिएको भाइरस विश्वभर फैलने र यसले लाखौ मानिसको ज्यान लिने भविष्यवाणी गरेको भन्दै फिल्मको प्रशंसा भइरहेको छ । नभन्दै फिल्मले भविष्यवाणी गरे झैं भाइरस चीनबाट मात्र फैलिएन फिल्ममा देखाए झैं यसको कारण पनि चमेरा नै भएकोमा धेरै वैज्ञानिक विश्वस्त छन् । कोरोना भाइरस (कोभिड १९) फैलिएको ठाउँ चीनको वुहान जंगली जनावर र पशुपंक्षिको व्यापारका लागि प्रख्यात ठाउँ मानिन्छ ।

‘कन्टाजियन’ महामारीको भविष्यवाणी गरेको मात्र आज महत्वपूर्ण भएको छैन यो यस्तो फिल्म थियो जसले संसारको एउटा गाउँको समस्या त्यहीँ गाउँको मात्र नभएर विश्वव्यापी बन्ने संकेत गरेको थियो । अनि हलिउडले आफ्ना कथालाई ग्लाबलाइज गरेको पनि यो सुरुवाती चरण थियो ।
ह्लिउडले लामो समय अमेरिकालाई केन्द्रमा राखेर ‘सिटी अन्डर थ्रेट’ को सूत्रमा सयौं फिल्म बनायो । त्यस्ता फिल्ममा भिलेनले अमेरिकाका कुनै सहरलाई अप्ठेरोमा पार्थे र गुनी हिरोले सहरलाई भिलेनको कुत्सित मनसायबाट सकुशल उद्धार गर्थे । तर, पछिल्ला वर्ष हलिउडमा रिलिज भएका ‘वल्र्ड वार जेड’, ‘ट्वान्टी एट डेज लेटर’, ‘आइ एम लेजेन्ड’, ‘नाइन्टी थ्री डेज’ जस्ता फिल्मले भाइरसको अस्तित्व र यसबाट सिर्जित रोगले विश्व नै छपक्क छोप्ने कथा पेश गरेका थिए ।
भ्mट्ट हेर्दा हुन नसक्ने जस्ता लागे पनि हलिउडले यस्ता कथामा फिल्म बनाउँदै मानव सभ्यताको संकटापन्न अस्तित्वलाई संकेत गरिरहेको थियो । असम्भव लाग्ने संकटबाट मानिसले मात्र विजय पाउनु सक्नु ति फिल्मको निचोड रहन्थ्यो । कोरोनाको महामारी टरेपछि हलिउडका फिल्ममा आउने सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन सायद यही नै हुनेछ कि अब यस्तो संकट अमेरिकाको कुनै सहरमा मात्र सीमित हुनेछैन्, नेपालको गाउँसम्म पनि आइपुग्नेछ । हलिउडका हिरो मानव जातिको कल्याणका लागि नेपालका गाउँ गाउँ चहारेको देख्नु कुनै असम्भव घटना हुनेछैन ।

विश्वमा घटेका ठूला घटना सधैं हलिउड फिल्मका लागि मसला बन्ने गरेका छन् । हलिउडले ट्वीन टावर आक्रमणपछि अमेरिकामा आएको परिवर्तनलाई समेटेर सयभन्दा बढी फिल्म बनाएको छ भने अफगानिस्तान, इराकसँगको युद्धका बाछिटामाथि फिल्म बनाउने क्रम अझै रोकेको छैन । सुपरहिरोको दबदबा रहेको अहिलेको समयमा उनीहरुको महामारीको रुपमा टक्करको भिलेन भेटेका छन् । यसको असर केही दिनमै हलिउडले महामारीले उब्जाएको परिस्थिति माथि दर्जनौं फिल्म बनाउने छ ।

कोरानाका कारण संसारका फिल्म हल बन्द भएपछि मनोरञ्जनका लागि मानिससँग एउटै विकल्प बाँकी रहेको छ ‘अनलाइन स्ट्रिमिङ’ । कि नेटफ्लििक्स जस्तो फिल्मको विशाल संग्रह भएको स्ट्रिमिङ साइट सब्सक्राइब गर्ने कि भिडियो अन डिमान्डको भर पर्ने । कोरोनाका कारण मानिस घरभित्रै कैद भएपछि ‘इन्डी फिल्ममेकर’ मात्र हैन ठूल्ठूला स्टुडियो पनि यसको शरणमा जान बाध्य भएका छन् । युनिभर्सलले यही महिना रिलिज गर्न ठिक्क पारेका फिल्म ‘दि इन्भिजिबल म्यान’, ‘दि हन्ट’, ‘ट्रोल्स वल्र्ड वार’ अनलाइन साइट पिककमा रिलिज गर्ने निर्णय गरेको छ भने डिज्नेले पनि हलमा चल्दै गर्दा कोरोनाका कारण उत्रन बाध्य भएको ‘फ्रोजन २’ उसकै स्ट्रिमिङ साइट डिज्ने प्लसमा उपलब्ध गराउने घोषणा गरेको छ । यति मात्र होइन, आउँदो मेमा रिलिज हुन लागेको साइ—फाई फेन्टासी फिल्म ‘आर्टेमिज फउल’ हलमा नलगाई डिज्ने प्लसमा रिलिज गर्ने बताएको छ । डिज्ने र युनिभर्सको सिको गर्दै एचबिओले पनि स्टिमिङ साइट सुरु गर्दैछ भने एप्पलको एप्पल टिभी, क्युबी , बिबिसीको डिस्कभरी आदि अनलाइन साइट पनि धमाधम सार्वजनिक हुने क्रममा छन् । ।

कोराना विश्व भ्रमणमा निस्कनुअघि नै संसारभर अनलाइन स्ट्रिमिङ साइटको लोकप्रियता बढिरहेको थियो । तर, यस्ता स्ट्रिमिङ साइटले हलको व्यापारलाई असर गर्छन् कि गर्दैनन्? अझसम्म पनि बहसको विषय छ । धेरै वर्ष पहिले टेलिभिजनको उत्पादनपछि पनि यस्तै बहस चलेको थियो तर टेलिभिजनको लोकप्रियताले हलमा हुने व्यापारलाई कत्ति पनि असर गरेको थिएन । तर, अहिलेको लक डाउनले संसारभर नै स्ट्रिमिङ साइट सब्सक्राइब गर्ने संख्या अघिल्ला महिनाको तुलनामा १४ प्रतिशतले बढेको तथ्यांक छ । अहिलेको लक डाउनले सारा संसारलाई घाटा लाग्दा पनि कसैलाई फाइदा भएको छ भने ति अनलाइन स्ट्रिमिङ साइट नै हुन् । त्यसैले यो महामारीले समग्र कलालाई उपभोग गर्ने तरिकामा नै व्यापक फेरबदल ल्याउने निश्चित छ ।

महामारीले सिर्जना गरेका सामाजिक आर्थिक सम्बन्धलाई कथ्यमा उन्ने मामलामा बलिउडले हलिउड जत्तिको छेकछन्द ल्याएको छैन । तर, १ अर्ब ३० करोड जनसंख्या भएको भारत जुनसुकै माध्यमको मनोरञ्जनका लागि ठूलो बजार हो । अझ खास कुरा त्यहाँ सिनेमा हेर्न दर्शकमा उल्लेख्य वृद्धि भएको छ । गत साल मात्र त्यहाँ १३ वटा फिल्मले सय करोड बढीको व्यापार गरेका थिए । यही समयमा त्यहाँ ओटीटी (ओभर दि टप) प्लेटफर्मले पनि राम्रै संख्या दर्शक भेट्न थालेका छन् । तर, यो लक डाउनले ति प्लेटफर्ममा नयाँ दर्शकको ताँती लाग्नेछ । किनकि भारतीय फिल्मका दर्शक भारतका जनता मात्र छैनन्, नेपाल जस्तो एसियाका धेरै देश पनि छन् जसले भारतीय फिल्मलाई गुरु मान्छन् । धेरै देशले भारतीय फिल्मलाई हलमा प्रतिबन्ध लगाएका छन् तर अनलाइनमा हेर्ने कुनै पनि देशको सरकारले रोक्न सक्ने छैन । अहिले भारतमा ४० भन्दा बढी त्यस्ता स्ट्रिमिङ साइट रहेका छन् जसले हिन्दीसँगै प्रान्तिय भाषाका फिल्म हेर्ने सुविधा प्रदान गर्छन् । यसमा नेटफ्लििक्ससँगै अमेजन प्राइम, एलटी बालाजी, सोनी लिभ, हंगामा, हटस्टार आदि लोकप्रिय छन् । अरसद वारसी र बरुण सोबतीको अभिनय रहेको ‘असुर’को लोकप्रियतापछि ‘भुट’ पनि यो लिस्टमा सामेल भएको छ ।

नेटफ्लििक्सले तीन वर्ष अघिदेखि नै भारतमा आक्रामक लगानीको नीति लिएको थियो । फलस्वरुत विगत दुई वर्षयता नेटफ्लििक्समा हिन्दी भाषाका सिरिज र फिल्मको बाढी नै आएको छ । त्यसैगरी अमेजन प्राइम पनि गतसालदेखि उत्रै ठूलो लगानीसहित भारतमा सक्रिय छ । त्यसैले हलिउड झैं बलिउडमा पनि स्ट्रिमिङ साइटले गति लिने कुरामा शंका छैन । यदि अवस्था सामान्य रह्यो भने पनि बलिउडलाई ट्रयाकमा आउन ६÷७ महिना लाग्ने विश्लेषकहरु बताउँछन् । किनकि कोरोनाका कारण रिलिजको संघारमा रहेका थुप्रै फिल्म सरेका छन् भने दर्जनौं फिल्मको सुटिङ रोकिएको छ । यो ग्यापको समयमा दर्शकलाई फिल्मका लागि स्ट्रिमिङ साइटको शरण पर्नुको विकल्प छैन ।
हरेक साना ठूला परिवर्तनले मानिसको सामाजिक साँस्कृतिक जीवनमा उथलपुथल ल्याउँछन् । यो मान्यतामा रहेर नेपाली समाजले हेर्ने हो भने विगत दुई तीन दशक यहाँ ठूलठूला परिवर्तन भएका छन् । तर, ति परिवर्तन कलामा नगण्य रुपमा प्रतिबिम्बित भएका छन् । अझ सिनेमामा त भएका छैनन् भने पनि हुन्छ । न पञ्चायत ढालेर प्रजातन्त्र ढालेपछि आएको सामाजिक परिवर्तन फिल्ममा अटाएको छ न गणतन्त्र आएपछिको । न त भूकम्पले भाँचेको सम्बन्ध फिल्मको कथा बनेको छ । त्यसैले कोरोनाले निम्त्याएका परिणामहरु भोलि नेपाली फिल्मको कथा भित्र अटाउलान् ? विश्वास गर्न गाह्रै छ ।

नेपालमा फिल्म बनाउने संख्या पछिल्लो वर्षको तुलनामा ४० प्रतिशतले कमी आएको छ । फिल्ममा लगानी गरेको पैसा नाफा त के सावाँ नै उठ्न छाडेपछि लगानीकर्ता बिच्कन थालेका थिए । यसको असर यो साल राम्ररी नै देखिएको थियो । अघिल्लो साल ९६ को संख्यामा फिल्म रिलिज भएका थिए भने यो साल ५५वटा फिल्म हलमा आएका थिए । यसमा कोरोनाका कारण रोकिएका ५ फिल्म थप्ने हो भने पनि यो संख्या ६० हुन आउँछ । यो साल पनि सुटिङमा जाने फिल्मको संख्या खासै धेरै थिएन । जान लागेका फिल्म पनि रोकिएको अवस्था छ । त्यसैले कोरोनाकै कारण अर्को साल रिलिज हुने फिल्मको संख्यामा भारी गिरावट आउने निश्चित छ । यसले धेरै कलाकार र प्राविधिक आउँदो साल पनि घरमै बस्नेछन् । यसको सम्भावना के कारण पनि छ भने अहिले पनि नेपाली फिल्मका प्रत्यक्ष अप्रत्यक्ष लगानीकर्ता डायस्पोराका नेपाली हुन् । कोरोनाले त्यहाँको अर्थतन्त्रको ढाड भाँच्दा डायस्पोराका नेपालीको पनि खति भएको छ । यस हिसाबले पनि अर्को साल निर्माणमा उल्लेख्य कमी आउने निश्चित छ । तर, निर्मााणको कमीले बिना आधार बढेको कलाकार तथा प्राविधिकको भाउ भने सन्तुलनमा आउने आशा गर्न सकिन्छ । पछिल्ला दुई तीन वर्षमा कलाकारदेखि प्राविधिकसम्मले आफ्नो भाउ दोब्बर तेब्बर बढाएका थिए जबकि फिल्मको व्यापार भने ह्रासोन्मुख थियो । यसले निर्मातालाई डिजिटल प्लेटफर्मसँग भने राम्रो पैसा वार्गेन गर्ने अवसर प्रदान गर्न सक्छ ।

भनिन्छ हरेक चुनौतीले अवसर पनि लिएर आउँछ । तर, कोरोनाले थपेको चुनौतीले कस्तो कस्तो अवसर ल्याउँछ त्यो हेर्न भने अवस्था सामान्य भएपछि मात्र आँकलन गर्न सकिन्छ ।

के बढ्दैछन् नेपाली फिल्ममा दर्शक ?

पछिल्ला सालमा कमाउने फिल्मको व्यापार ज्यामितिय रुपमा बढेको छ । हिजो सय दिन लगाएर कमाउने पैसा केही नेपाली फिल्मले दुई तीन हप्तामै उठाउने गरेका छन् । ‘छक्का पञ्जा’ सिरिज, ‘कबड्डी’ सिरिज आदि फिल्मको व्यापारले नेपाली फिल्मको बजारको आयतनलाई ५ करोड हाराहारीबाट तन्काएर एकै पटक तन्काएर १५÷२० करोडतिर पुर्याउन लागेका छन् ।
तर, यि फिल्मको सफलता आकस्मिक भने होइन । यो सफलता नेपाली फिल्मले दर्शकमाझ छाड्दै गएको प्रभावको उपलब्धि हो । अर्थात् नेपालमा पनि राम्रो फिल्म बन्छन् है भन्ने प्रभाव पार्न सफल भएपछि यो उपलब्धि हासिल गर्न सकिएको हो ।

नेपाली फिल्मले यो उपलब्धि हासिल गर्नुका पछाडि थुप्रै कारणहरु छन् । युवापुस्ताका फिल्मकर्मीको आगमन, फिल्म मेकिङमा आएको सुधार, कथा र न्यारेटिभमा आएको परिवर्तन र एन्टि इन्डियन सेन्टिमेन्ट आदि कारणले गर्दा दर्शकहरु नेपाली फिल्मप्रति आकर्षित हुँदै आएका हुन् ।

नेपालमा ३ करोड हाराहारीको जनसंख्या छ । जसमध्येको ०.०३ प्रतिशतले मात्र फिल्म हेर्ने गरेको तथ्यांक छ । नेपालको अधिकांश भूभाग गाउँ रहेको र अर्थतन्त्रको मेरुदण्ड कृषिमा आश्रित रहेका कारण चाहेर पनि मनोरन्जन धेरैको प्राथमिकता भित्र पर्दैन । अझ ग्रामिण इलाकामा हल नहुने र भएका हल पनि गुणस्तरीय नभएका कारण गाउँ गाउँले नै भरिएको नेपालमा हलमा गएर फिल्म हेर्ने दर्शकको संख्या न्युन छ । त्यसैले नेपाली फिल्म हेर्ने दर्शक सीमित नै छन् तर त्यसका बावजुद पनि पछिल्ला वर्षमा सब्सिस्टेन्स इकोनोमीलाई रेमिट्यान्स इकोनोमीले विस्थापित गर्न थालेपछि यसको प्रभाव फिल्ममा पनि पर्न गएको छ । देशका मुख्य सहरमा जनसंख्याको घनत्व र हलमै गएर फिल्म हेर्ने प्रवृत्तिको विकासले पनि नेपाली फिल्ममा दर्शकको भीड बढाउन भूमिका खेलेको छ । काठमाडौं बाहिर पनि मुख्य सहरमा खुल्न थालेका मल्टिप्लेक्स र तिनमा दर्शकको चापले यही संकेत गर्छ ।

प्रविधीमा आएको परिवर्तनले नेपाली फिल्मलाई स्तरीय बनाउन सबैभन्दा ठूलो भूमिका खेलेको छ । त्यसमा पनि खासगरि छायांकनमा आएको क्रान्तिले नेपाली दर्शकलाई विश्वका फिल्मको हाराहारीमा आनन्द दिन थालेको छ । आज बलिउडमा जुन क्यामराले फिल्म खिचिन्छ नेपालमा पनि सोही क्यामराले फिल्म खिचिन्छ । यो एउटा महत्वपूर्ण फ्याक्टर हो जसले नेपाली फिल्मको गुणस्तर बढाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेलेको छ । त्यसैगरि ब्याकग्राउन्ड म्युजिक, कलर करेक्सन, सम्पादन जस्ता प्राविधिक कुरामा आएको परिवर्तनले नेपाली फिल्मलाई विश्व सिनेमाको दाँजोमा पुर्याएका छन् ।

कथा र कथा भन्ने शैलीमा आएको परिवर्तन नेपाली फिल्ममा आएको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन हो । हिजोको दिनमा नेपाली फिल्म हिन्दी फिल्मको नक्कलमा अडिएको थियो । बलिउडमा जुन कथामा फिल्म बन्थे नेपालमा हुबहु जस्ताको तस्तै उतारेर फिल्म बनाउने चलन थियो । त्यसैले नेपाली फिल्मले दर्शकमा विश्वास गुमाएको अवस्था थियो । तर, आज नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मीले कथामात्र होइन, कथा भन्ने शैलीमा बलिउडलाई पछ्याउन छाडेका छन् । नेपाली फिल्मको आफ्नै दृश्यभाषा बन्ने क्रम बढेको छ जसले दर्शकलाई मुग्ध बनाउन थालेको छ । कबड्डी, पशुपतिप्रसाद, कालोपोथी, डाइङ क्यान्डल, छक्का पन्जा जस्ता आफ्नै कथामा बनेका फिल्मको सफलताले नेपाली फिल्मले ५० वर्षसम्म गुमाएको आत्मविश्वास बिस्तारै फर्काउँदै गइरहेका छन् । हार्डकोर कमर्सियल नभइकन पनि पशुपतिप्रसाद, कालोपोथी जस्ता फिल्मले प्राप्त गरेको कमर्सियल सक्सेस कथा र कथाभन्ने शैलीमा आएको परिवर्तनलाई दर्शकले आत्मसात गरेको परिणाम हो । हिजोका दिनमा वर्षौसम्म पनि आर्ट हाउस सिनेमा नबनेको अवस्था थियो । तर, आज सयको संख्यामा रिलिज हुने नेपाली फिल्म उद्योगमा १० देखि १५ को संख्यामा यस्ता आर्ट हाउस सिनेमा बनिरहेका छन् । यी मध्ये केहीले भलै व्यवसायिक सफलता प्राप्त गर्दैनन् तर पनि तिनले नेपाली फिल्म उद्योग पनि डायनामिक हुनुपर्छ है भन्ने मान्यता राख्ने दर्शकलाई इंगेज गरिराख्न ठूलो भूमिका खेलिरहेका छन् ।

स्टार सिस्टम व्यवसायिक सिनेमाको मुट हो । संसारकै फिल्म उद्योगमा अपवादमा बाहेक उद्योगको विकासमा स्टारको ठूलो भूमिका हुन्छ । नयाँ पुस्ताका कलाकारले स्टारडम क्रिएट गर्दा नेपाली फिल्मले नयाँ जुनी पाएको छ । अनमोल केसी, प्रदिप खड्का, पल शाह, साम्राज्ञीराज्य लक्ष्मी शाह आदिको स्टारडमले पनि हलमा नेपाली फिल्मको दर्शक बढाउन ठूलो रोल प्ले गरेका छन् ।

हिजोको दिनमा राजेश हमालले एउटै गेटअपमा एउटै शैलीको अभिनय गरेर दर्शकलाई धेरथोर इंगेज गरे । तर, धेरै खाएपछि चिनी पनि तितो हुन्छ । राजेश हमालको पुस्ताले प्रयोग गर्न मान्दै मानेन, फलतः एक समय यस्तो आयो कि दर्शक नेपाली फिल्मको नामै सुन्न चाहान्नथे । बिराज भट्ट र निखिल उप्रेतिसम्मले पनि दर्शक रुचिको नाममा अर्थ न बर्थका फिल्म खेले । क्लासका लागि भन्दा पनि मासका लागि फिल्म बनाउने सोचले नेपाली फिल्मको अवस्था खस्कँदै गयो । हुँदाहुँदा नेपाली फिल्म हेर्ने दर्शक हलसम्म जानै नमान्ने अवस्था आयो । यही समयमा देशमा सुरु भएको माओवादी जनयुद्धले बाँकी क्षति गर्यो । गाउँका हल बन्द भए भने सहरमा मानिस साँझ नपर्दै घरभित्र पस्न थाले । युद्धले सिर्जना गर्ने दुःखको मनोविज्ञानले मानिसमा मनोरन्जन गर्ने सोचको साटो नैराश्यताको सिर्जना गर्यो । फलत २०६८ सालको मध्यसम्ममा नेपाली फिल्मको अवस्था जर्जर भयो । उद्योगमा संकटकाल लगाउने र राज्यले नेपाली फिल्मको विकासमा हस्तक्षेप गर्ने माग उठ्न थाले । तर, यही संकटका बीच रिलिज भएको लुटले नेपाली फिल्ममा सन्जिवनीको काम गर्यो । यसले संकटापन्न रहेको नेपाली फिल्म उद्योगलाई मात्र बौराएन, नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मीलाई फिल्ममेकिङमा पनि आकर्षित गर्यो । त्यसैको परिणाम हो आज नयाँ पुस्ताका फिल्मकर्मी र उनीहरुले भित्र्याएका कलाकारको विगविगी छ । आजभोलि सौगात मल्ल, दयाहाङ राई, विपिन कार्की, खगेन्द्र लामिछाने जस्ता कलाकारले नेपाली फिल्ममा अभिनयको लिगेसी धानेका छन् । राजेश हमाल, निखिल उप्रेति र विराज भट्टले उस्तै फिल्म र उस्तै चरित्र निर्वाह गरेर भड्काएका दर्शक बिस्तारै नेपाली फिल्मको फेवरमा आउन थालेका छन् ।

साहित्य, संगीत वा सिनेमाको रुचीमा देशको मनोवज्ञिानको पनि ठूलो भूमिका हुन्छ । देशको मनोविज्ञान जस्तो छ, सिर्जना पनि उस्तै उस्तै हुन्छन् । साहित्यमा पप आख्यानको बढ्दो बजार र संगीतमा रक्सीले मातेका गीतको बजारले यही संकेत गर्छन् अर्थात् देशको मुड बिस्तारै स्याडबाट ह्याप्पी हुँदैछ । देशमा कमेडी फिल्मको बढ्दो लोकप्रियताले पनि यही बताउँछ, देश बिस्तारै दुःख बिर्सेर हाँस्ने प्रयत्न गर्दैछ । युद्ध सकिएसँगै इन्फेरिटी कम्प्लेक्समा बाँचेको नेपाली समाज सुपेरियोरिटी कम्प्लेक्समा प्रवेश गरेको छ । योसँग आफ्नो देशको केही पनि मन नपराउने समाज बिस्तारै देशप्रेमी बन्न थालेको छ । स्वदेशी उत्पादनमा गर्व गर्न थालेको छ । चाहे त्यो जुत्ता होस् वा सिनेमा । देशमा नजानिँदो गरी राष्ट्र प्रेमको मौसम चलेको छ । हिजाको दिनमा नेपालीलाई जे पनि विदेशको मन पथ्र्यो तर आज त्यो अवस्थामा परिवर्तन आइरहेको छ । कमी कमजोरीका बावजुद नेपाली चिज नै मन पर्न थालेका छन् । नेपाली सिनेमाले आम नेपालीको यो मनोविज्ञानको फाइदा पाउन थालेका छन् ।